ОБЖ 1срс

Ластану —
адамға және табиғи экожүйеге зиянды
әсер ететін физикалық-химиялық және
биологиялық заттардың қоршаған
ортағазалал
келтіруі.

Ластанудың
салдарынан зиянды және улы заттардың
мөлшері көбейіп, қоршаған ортаның
экологиялық тепе-теңдігі бұзылады.
Тіршілік ортасы мен орнына қарай:
ғарыштық, атмосфералық, гидросфералық,
т.б.; ерекшеліктеріне қарай:

физикалық
(электрмагнитті,
радиоактивті, сәулелі, жарықты, жылулы
)

химиялық
(мұнай, ауыр
металдар
 және
олардың тұздары мен тотықтары
)

биологиялық
(микробты, бактериялық, вирусты)

механикалық
ластану (агенттердің өз арасындағы
ластану, мысалы, қоқыс) болып бөлінеді.

Ластану
көздеріне қарай:

өндірістік

көліктік

ауыл
шаруашылық

тұрмыстық,
т.б. болып ерекшеленеді.

Қоршаған
ортаның ішіндегі ең көп ластанатын атмосфералық
ауа, су, топырақ.
Ауаны негізінен: жылу электрстансалары,
түсті және қара
металлургия өнеркәсіптері,
зауыттар, ал ауылды жерлерде ауа мен
топырақты, көбінесе, мал және құс өсіретін
шаруашылықтар, ет және сүт өндіретін
кәсіпорындар, сондай-ақ, егістік жерлерге
қолданылатын улы химикаттар, пестицидтер және минералды
тыңайтқыштар ластайды.

Ірі
қалаларда негізгі ластану көзі
— автокөліктер,
себебі олар шығарған газдардың құрамында
көп мөлшерде зиянды заттар
(көміртек және азоттың
тотықтары
,көмірсутектер,
қорғасынның токсиндік байланыстары,
 канцерогенді
заттар
,
т.б.
)
кездеседі. Мысалы, бір жеңіл автокөлік
ауаға сағатына шамамен 6 — 10 м2 улыгаз бөліп
шығарады. Қоршаған ортаның ластану
дәрежесі әр түрлі қалыптар (стандарттармен)
мен нормативті көрсеткіштер арқылы
бақыланады.

Химиялық
ластану
 — қоршаған
ортаның табиғи химиялық
қасиеттерінің қарастырылып
отырған уақыт кезеңі үшін қайсыбір
заттектердің көпжылдық орташа
ауытқуларынан асып түсетіндей болып
өзгеруі немесе қоршаған ортаға әдетте
онда болмайтын заттектердің түсуі
немесе нормадан артық
шамада түсуі.
Химиялық
ластануға қоршаған ортада табиғи, табиғи
– антропогенді және антропогенді немесе
тіршілік ортада болып жатқан физикалық
– химиялық процестер кезінде зиянды,
улы заттардың пайда болуын жатқызамыз.
Дамуы жоғары елдерде соңғы екі – үш
онжылдықта қолданылған шараларға
байланысты қоршаған ортаның химиялық
ластануы екінші орынға түсіп, бірінші
орынға радиактивті ластану шығып отыр.
Біздің елімізді қоршаған ортаның
химиялық ластану қаупі әлі де жоғары
болып тұр.
Қзіргі
кезде химиктерге химиялық заттардың 4
– 5 млн түрі белгілі. Олардың саны жыл
сайын 10% өсіп отырады. Адам организміне
әр түрлі жолдармен (тамақпен, ауамен,
сумен) түсіп тұратын организмге жат
химиялық ластаушы заттарды ксенобиотиктер (грек.
ксенос – жат, биос - өмір) деп айтады.
Жердің
геосферасы бойынша атмосфераның,
гидросфераның және литосфераның
ластануын айтады. Қоршаған ортаның
компоненттері мен ластану орындары
бойынша химиялық ластануды келесі
түрлерге бөледі:
1)
ауаның ластануы (мысалы, адамдар тұратын
аймақтар, жұмыс істейтін жерлер);
2)
тұрмыстық және өндірістік бөлмелердің;
3)
жербетілік және жерасты суларының;
4)
топырақтың;
5)
тамақтың және т.б.
Ортаның
химиялық ластаушы көздерін мынадай
үлкен топтарға бөлеміз:
1)
қоршаған ортаға сұйықтық, газды және
қатты түрдегі өндірістік қалдықтарын
шығаратын техникалық қондырғылар;
2)
ластанушы заттар шығаратын немесе
оларды жинақтап, сақтайтын шаруашылықтар;
3)
ластаушы заттар келіп тұратын
(трансшекаралық жылду) аймақтар;
4)
планетарлық ластануға әкелетін
атмосфералық жауын – шашын, тұрмыстық,
өндірістік және ауылшарушылық қалдықты
сулар.

Физикалық
ластану

Ғылыми-техниканың
ғарыштап дамуы табиғатты тиімді пайдалану
ісін ұйымдастыруда адамзаттың алдына
бірқатар жаңа міндеттер қойып, табиғатты
қорғаудың көптеген мәселелерін
шиеленістіріп жіберді. Табиғат ресурстарын
пайдалану көлемінің артуы, тұрған
ортаның өндіріс және тұтыну қалдықтарымен
ластануының өсуі, адамзаттың энергиямен
қарулануының артуы, жаңа заттар жасап
өндірістің жаңа салаларының пайда
болуы, ауыл шаруашылығын интенсивтендіру,
халқы көп ірі қалалардың көбеюі негізгі
шешімін тезірек табатын мәселелердің
қатарына жатады.
Ғылыми-техникалық
революция экологиялық ортаның ластануына
қарсы күрес. Ластану дегеніміз ауаның,
жер мен судың біз қаламайтын қолайсыз
өзгерістерге ұшырауы, ол қазір немесе
болашақта өсімдіктердің, жануарлардың,
адамның өміріне, өнеркәсіп пен ауыл
шаруашылығындағы өндіріс процестеріне,
табиғат ресурстарының жай-күйіне
қолайсыз ықпалын тигізуі мүмкін.

Экологияның
күрт нашарлап кетуі адамдардың табиғатқа
антропогендік әсерінен болып отыр.
Атмосферадағы көмірқышқыл газдардың
концентрациясының артуына байланысты
климат өзгеріп, температураның жоғарлауына
әкеліп соғады. Энергия көзі ретінде
көмір, мұнай, табиғи газды пайдалану
нәтижесінде және машиналардың көбейіп
индустриялық революцияның өркендеуіне
байланысты бұл процесс тезірек
жүреді.

Негізгі
бөлім
2.
Атмосфераның ластануы мен ластаушы
көздер.
Өндiрiстiң
қарқындап дамуына және отын түрлерін
кең масштабта жағуға байланысты
атмосферадағы бос оттектің қоры азайып,
ал көмірқышқыл газының мөлшері
жоғарылауда. Нəтижесiнде табиғаттағы
көмiртектiң айналымы бұзылды деуге
болады. Адам баласы отты ең алғаш рет
қолданған күннен бастап осы күнге дейін
түрлі жану процестерінде 273 млрд. тонна
оттегі жұмсаған болса, соның 246 млрд.
тоннасы, яғни (90% ға жуығы) соңғы жарты
ғасырда ғана жұмсалған. Көмiртек
айналымының бұзылуы мен атмосферада
көмiрқышқыл газының концентрациясының
жоғарылауы Жердегi барлық химиялық
тепе-теңдiкке үлкен əсер етедi.

Атмосфералық
ауа — түрлi газдардың қоспасы. Оның
құрамында 78,08% азот, 20,9% оттегi, 0,93% аргон,
0,03% көмiрқышқыл газы бар. Ал қалған 0,01%
басқа неон, гелий, метан, радон, ксенон,
т.б газдардың үлесiне тиедi. Жер бетiнде
оттексiз тiршiлiк жоқ. Ол жасыл өсiмдіктердiң
тiршiлiк əрекеттерi нəтижесiнде түзiледi.
Өсiмдiктер су мен көмiрқышқылынан
фотосинтез процесi кезiнде оттектi
бөледi. Ал басқа барлық тiрi организмдер
оттектi тек пайдаланушылар болып
есептеледi. Көмірқышқыл газы атмосфераға
тiрi организмдердің тыныс алуы, отын
түрлерiнiң жануы, органикалық заттардың
ыдырауы мен шiруi кезiнде бөлiнедi. Ауаның
құрамындағы көмiрқышқыл газы мөлшерiнiң
көбеюi адам мен жануарлар организмiне
зиянды əсер етеді.
Атмосфера
табиғи жəне жасанды (антропогендiк)
жолмен ластанады.

1.1.Табиғи
ластану.
Атмосферада
үнемi белгiлi мөлшерде шаң болады. Шаң
табиғатта жүретiн табиғи процестер
нəтижесiнде түзiледi.
Шаңның
үш түрi болады: минералдық (органикалық
емес), органикалық жəне космостық. Тау
жыныстарының үгiтiлуi мен бұзылуы,
вулкандар атқылауы, орман, дала, торфтардың
өртенуi, теңiз беттерiнен судың булануы
минералдық шаңның түзiлуiне себеп болады.
Органикалық шаң ауада аэропланктондар
— бактериялар, саңырауқұлақтардың
споралары мен өсiмдiктердiң тозаңдары,
т.б. түрiнде жəне өсiмдiктер мен жануарлардың
ыдырау, ашу, шiру өнiмдерi түрiнде болады.
Космостық шаң жанған метеориттердiң
қалдықтарынан түзiледi.

Атмосфералық
шаң Жер бетiнде жүретiн кейбiр процестер
үшiн белгiлi роль атқарады. Ол су буларының
конденсациялануы үшiн, олай болса
жауын-шашынның түзiлуiне əсер етедi.
Бұнымен қатар күн радияциясын сiңiрiп
тiрi организмдердi күннiң зиянды
сəулелерiнен қорғайды.
Жер
бетiндегi заттардың биологиялық ыдырауы,
оның iшiндегi топырақ бактерияларының
тiршiлiгi күкiртсутек, аммиак, көмiрсутектер,
азот, көмiртек оксидтерiнiң орасан зор
мөлшерiнiң түзiлуiне əкелiп соғады.
2.2.
Жасанды ластану.

Атмосфераны
ластаушылардың ең негiзгiлерi транспорт
түрлерi, əсiресе автомобильдердiң
жанармайларының жану өнiмдерi болып
табылады. Есептеулер бойынша, (слайд)
автомобильдерден бөлiнген газдардың
құрамында көмiрқышқыл газы — 9%, көмiртек
оксидi -4%, көмiрсутектер — 0,5%, оттек —
4%, сутек -2%, альдегидтер — 0,004, азот
оксидтерi — 0,06%, күкiрт оксидтерi — 0,006%
барлығы 200 ге жақын компоненттер бар
екенiн анықтады. Атмосфераға транспорттардан
бөлiнген газдардың құрамында 25-27% қорғасын
болатыны анықталған.

Қазiргi
кезде бүкiл əлемде шамамен 500 млн аса
автомобиль жүрiп тұрса, үлкен қалалардағы
атмосфералық ауаның тазалығын сақтау
адамзат үшiн қаншалықты маңызды екенi
түсiнiктi. Мысалы, Лос-Анджелес қаласының
ауасын үнемi 2,5 млн автомобиль, Парижде
— 900 мың, т.с.с. ластайды. Ал əрбiр мың
автомобильден күнiне ауаға 3000 кг көмiртек
оксидтерi, т.с.с отынның толық емес жану
өнiмдерi бөлiнедi. Яғни физико-химиялық
қоспалар тыныс алу кезiнде адам мен
жануарларға аса зиянды.

Келесі
ластаушыларымыз – жылу электр станциялары.
Қуаты орташа жылу электр станциясы 1
сағатта 80 т көмiр жағып, атмосфераға
шамамен 5т күкiрттi ангидрид жəне 16-17 т
күл бөледi. Атмосфералық ауаның тазалығына
үлкен əсер ететiн жағылатын отынның
сапасы, жағу əдiстерi, газтазартқыш
қондырғылар мен қалдық бөлетiн трубалардың
биiктiгi. ЖЭС газға көшiру зиянды қалдықтар
мөлшерiн бiршама азайтады.
Зиянды
газдарды авиациялық транспорт та бөледi.
Есептеулер бойынша, реактивтi самолеттер
ұшу кезiнде 1 сағатта 0,7 кг/м3 альдегидтер,
6,5 кг көмiртек оксидi, 1,7 кг көмiрсутектер,
4,3 кг азот оксидтерi, 6,3 кг/м3 қатты
бөлшектер бөледi екен.

Атлант
мұхиты арқылы ұшып өтетiн бiр реактивтi
самолет, 8 сағат ұшу кезiнде осы уақытта
25000га жердiң орманы бөлетiн оттектi
жұмсайды екен. Атмосфераның антропогендi
ластану жолдары жылу энергетикасы,
мұнай, газ өңдеу өнеркəсiптерi, транспорт,
термоядролық қаруларды сынау, т.б. арқылы
жүредi. Бұлардың əрқайсысы құрамы ондаған
мың компоненттерден тұратын түрлi
қоспаларды атмосфераға бөлiп шығарады.
Ауа кеңiстiгiн ластайтын қосылыстар
көмiртек оксидтерi, күкiрт пен азот
қосылыстары, көмiрсутектер мен өндiрiстiк
шаң тозаң. 1 жыл iшiнде атмосфераға 200 млн
тонна көмiртек оксидi (СО), 20 млрд тонна
көмiрқышқыл газы, 150 млн тонна күкiрт
оксидi, 53 млн тонна азот оксидтерi , 50 млн
тонна түрлi көмiрсутектер бөлiнедi.

Биосфераның
ауыр металдармен ластануы — ғылыми
техникалық прогресстiң аса маңызды
проблемаларының бiрi болып отыр. Кейбiр
есептеулер бойынша бүкiл адамзат қоғамы
кезеңiнде 20 млрд тонна темiр өндiрiлген
болса, оның түрлi техника, құрал жабдықтар,
қондырғылардағы мөлшерi 6 млрд тонна
ғана, олай болса 14 млрд тонна темiр
қоршаған ортаға таралып, ластап отыр
деуге болады. Бұдан басқа жыл сайын
өндiрiлген сынап пен қорғасынның 80-90%
биосфераға таралған. Көмiр жанған кезде
күл жəне түрлi газдармен бiрге қоршаған
ортаға таралатын кейбiр элементтердiң
мөлшерi олардың өндiрiлген мөлшерiнен
де асып түседi.

Ауаның
ластануы адамның денсаулығына,
экожүйелердiң қалыпты жұмыс iстеуiне,
т.с.с. көптеген организмдерге зиянды
əсерiн тигiзедi. Көмiрқышқыл газы инфрақызыл
сəуленi — жылу сəулесiн сiңiредi, оның
мөлшерi белгiлi бiр концентрацияға
жеткенде қоршаған ортадағы жалпы
температураның жоғарылауына əкелiп
соғуы мүмкiн. Атмосферадағы озонның
мөлшерi (көлем бойынша) 20%, бiрақ ол Жер
бетiн күн радиациясынан қорғап тұрады
жəне бактерицидтiк қасиетi бар.

Атмосфераның
күкiрттi қосылыстармен ластануы қазiргi
таңдағы аса маңызды проблемалардың
бiрi болып отыр. Қышқыл жаңбырлар ағаштар
мен ауыл шаруашылық дақылдарының өсуiн
тежейдi. Атмосфераға бөлiнген ауыр
металдар заттардың табиғи айналымына
қосылып, су мен топырақта көп мөлшерде
жинақталып тiршiлiкке үлкен зиян келтiредi.
Мышьяк пен хром рак ауруларының тууына
себеп болады. Ал селенмен уланған
организм өлiмге ұшырайды.

2.3.
Атмосфераның радиоактивтi заттармен
ластануы
Атмосфераның
радиоактивтi ластануы нəтижесiнде
радиациялық əсер ету байқалатын
болғандықтан өте қауiптi болып саналады.
Радиациялық əсер — радиоактивтi ыдырау
кезінде бөлiнетiн радиоактивтi сəулелердiң
əсерi. Бұл сəулелер кейбiр химиялық
элементтердiң атом ядроларының ыдырауы
кезiнде сыртқы ортаға бөлiнедi. Бөлiнген
радиоактивтi сəулелер адам организмiнiң
тiрi тканьдерi арқылы өтiп, биологиялық
процесстердi бұзып, организмде түрлiше
физикалық, химиялық жəне физиологиялық,
ең соңында патологиялық өзгерiстер
туғызады.
Радиациялық
əсерлердiң шығу көздерi баршаға мəлiм,
қарапайым космостық сəулелерден бастап,
экологиялық катастрофалар болып
табылатын ядролық қаруларды сынау, атом
ядролық станциялардағы авариялар,
т.с.с. Радиоактивтi элементтердi өндiру
мен атом қондырғыларын, двигательдерiн
iске қосу жұмыстары кезiнде атмосфераға
өте қауiптi радиоактивтi заттар бөлiнуi
мүмкiн. Радиоактивтi заттар атмосферада
тозаң, не аэрозоль түрiнде болады, олардың
азғантай дозасының өзi адамның нерв
системасы, жыныс бездерi, асқорыту, тыныс
алу органдары, қалқанша без бен гипофиз
қызметiне зиянды əсер етедi.

Атмосфера
радиоактивтi заттармен əсiресе, атом
жəне сутектi бомбалардың жарылуы кезiнде
ластанады.
Радиоактивтi
изотоптар өсiмдiктердiң қалдықтары,
жануарлардың қалдық өнiмдерi арқылы да
таралады. Судағы изотоптар өсiмдiктерге
сiңiрiлiп, олармен балықтар қоректенiп,
балықтарды жыртқыш балықтар не құстар
қорекке пайдаланады, т.с.с.
1945
жылы августа Жапонияның Хиросима мен
Нагосаки қалаларында жарылған атом
бомбаларының зардаптары əлi күнге дейiн
сақталуда. 1949жылы Семей жеріндегі
ядролық сынақтың зардаптары да әлі
сезілуде. 1963 жылы Москва қаласында
бейбiтшiлiк сүйгiш мемлекеттердiң бiразы
бiрiгiп, ядролық қаруды атмосферада,
космос кеңiстiгiнде жəне су астында
сынауға тыйым салу туралы келiсiмге
(менорандум) қол қойды. Қазірде Қазақстан
ядролық қарудан бас тартқан алғаш ел
ретінде танылып отыр.

2.4.
Атмосфераның физикалық әсерлермен
ластануы
1.4.1.
Дiрiлдеу және шу.
Ғылым
мен техниканың қарқынды дамуы кезеңiнде
атмосфераның шумен ластануы да бiрқатар
зардаптарын тигiзуде.
Айнымалы
физикалық өрiстiң әсері болатын серпiмдi
денелерде пайда болатын аз механикалық
тербелiстер дiрiлдеу деп аталады.
Дiрiлдеулерге,
ең алдымен, дыбысты жатқызуға
болады.
Серпiмдi
орталардың естiлмейтiн тербелiстерi де,
естiлетiндері де акустикалық тербелiстердi
қамтиды. Дыбыс тербелiстерi - бұл 16Гц –
пен 20кГц аралығындағы тербелiстер.
16Гц-тен төмен жиiлiктегі тербелістер –
инфра дыбыс, 20кГц-тен жоғары тербелістер
– ультрадыбыс деп аталады.
Шу
– әр түрлi қарқын және жиiлiктегі периодтық
емес дыбыстардың жиынтығымен анықталады.
Адамдарды қоршаған шулар әртүрлi қарқында
болатындығын білеміз, мысалы: сөйлеу
тiлi – (децибел) 50-60Дб; серена – 100Дб;
жеңiл автомобильдiң қозғаушысының шуы
– 80Дб; қатты музыка – 70Дб; кәдiмгi
пәтердегi шу – 30-40Дб.

Шу
адамның организміне, оның физиологиялық
белсендiлiгiне әсер етедi және белгілі
мөлшердегі әсерлердің жинақ күші адам
организмінде түрлі ауытқушылықтарды
шақыра алады, алдымен адамның дыбысты
қабылдау қабілетінің төмендетуiне,
кереңдiкке алып келуі мүмкін.
Деңгейi
шамамен 90-120 децибел болатын шулар
адамның жүйке жүйесiне əсер етiп, есту
органдарының қызметiн нашарлатып, тiптi
кейбiр жағдайларда жүйке — психикалық
аурулардың пайда болуына себеп болады.
Бұнымен қатар гипертония, асқазанның
жарасы, организмнiң эндокриндiк
системасының бұзылуы сияқты аурулардың
пайда болуына, нерв клеткаларының
дегенерациялануына əкеп соғады. Үздiксiз
қатты шу əсерiнен перифериялық қан
тамырлары тарылып, бұлшық еттер мен
миға қанның келiп жетуi қиындайды. Деңгейi
130 децибелден асатын шу акустикалық
травмалар туғызады.
Батыстың
бiрқатар елдерiнде əскери аэродромдар
маңындағы елдi мекендер тұрғындарының
үнемi ұшып тұратын реактивтi самолеттердiң
шуынан жүректiң миокардi инфаркт, жыныс
органдары қызметiнiң əлсiреуi сияқты
аурулар жиiлеген. Ал кенеттен болған
қатты шу əсерiнен жүректiң тоқтап қалуы
да байқалады. Жануарларда да, əсiресе
үй құстарында жұмыртқалар салу, сиырлардың
сүт беру қабiлетi төмендейтiнi
байқалған.
1.4.2.
Электромагниттi өрiстер

Қазірде
электромагниттi өрiстердегі ионданбайтын
сәуле шығарулар адамзаттың қоршаған
экологиясында өте көкейкестi сұрақтардың
біріне айналды, әсіресе бұл жерде қазiргi
тұрмыстық техника, ұялы телефондар,
плеер, компьютер сияқты құралдардың
әлсiз және аса әлсiз электромагниттік
өрістерді шығаратындығын ескеру
қажет.
Қазіргі
қолданыста жүрген тұрмыстық техниканың
шығаратын әлсіз ЭМ тербелістерінің
қоршаған ортаға, сау адамға, оның
организміне ұзақ әсерiн анықтаудың
сенiмдi құралдары жоққа тән.
1.4.3.
Фондық электромагниттік өрістер.
Электромагниттi өрiс деп ұзақ уақыт бойы
тірі және тiрi емес объектілерге әсер
ететiн жасанды және табиғи сипаттағы
ионданбайтын сәуле шығаруды
айтады.

Табиғатта
табиғи сипаттағы электромагниттік
өрiстер бар. Табиғаттағы төмен жиiлiктi
(жүздеген килоГцке дейінгі) ЭМ толқындарға
мыналар жатады: атмосфералық электр,
табиғи тау жыныстарының табиғи магнетизмi;
теңiз суының қайтуы және тасуы құбылыстары;
жердегi магнитосфераға күн желінiң
әсерi; атмосфералық электрдiң жылжымалы
зарядтарымен әрекеттесетiн ғарыштық
бөлшектердiң әр түрлi ағындары; полярлық
жарқыраулар.
Аталған
электромагниттік толқындар көздерiнің
арасында, атмосфералық электр эрісінiң
көздерiн 0,003-30 МГц жиiлiктерi аралықтарында
санау керек.
1.4.4.
Радиоэлектронды құралдардың ЭМ өрiстерi.
Жасанды сипаттағы электромагниттік
толқындарға радиоэлектронды құралдардың
шығаратын толқындарын жатқызамыз

1.4.5.
ТД және радиохабар. Радиотолқындар
басқа электромагниттік өріс толқындарымен
салыстырғанда аса жоғары қуатты, ұзақ
уақыт бойы үздiксiз ағымда жұмыс iстеу
үшiн арналған. Радио және телестанцияның
негiзгi міндеті қоршаған кеңiстiкке ЭМ
өріс толқындарын тиiмдi шығару болып
табылады, сондықтан да оны қоршаған
ортаға және адамдарға қолайсыз әсер
етуші бастапқы фактор ретінде қарау
керек. Мұндай ЭМ өріс шығарған толқындар
адамдардың басым көпшілігіне әсер
етеді.
Санитарлық
талаптарға сай, адамдар тұратын
ғимараттарда, емдiк, мәдени, бала оқытатын
мектептер және орта білім беру оқу
орындарында ЭМ өріс әсерін ұзақ уақыт
пайдалануға рұқсат етiлмейдi.
1.4.6.
Ұялы байланыс. Ұялы байланыс құралдарының
қазiргi адамдардың күнделiктi өмiрiне
жаппай енгiзілуі оның зиянды әсерін
ескеру қажеттілігінен туындаған басты
мәселе болып тұр.

Негізінен
ұялы телефондардың шығаратын әлсіз ЭМ
өрістерінің адам организміне зияны бар
екендігі кеңінен талқылануда.
1.4.7.
Энергетика және электрлік көлiк. Электрлік
көлiк бүгiнде өмiрдiң ажырамас бөлiгіне
айналды, дегенмен оның адам денсаулығына
әсеріне басты назар аударылмайды. Көп
жағдайларда, жолаушылар электрлік
көлiктiң электромагниттiк қауiпсiздiгiнiң
дәрежесi жайлы ойланбайды.
Зерттеулері
нәтижесінде электрлік көлiктiң әсері
оны пайдалану жағдайында мүмкіндігінше
өзгеретіндігі анықталған. Яғни көліктің
жылдамдық алуы мен тоқтауының 0,01 – 50Гц
аралықтарында қозғалыс кезіндегі
магниттiк индукциясының мәні төмендегідей
өзгереді: троллейбустардың жүргiзушiлерiнiң
кабиналарында – 49 – 325 мкТл, трамвайлардың
жүргiзушiлерiнiң кабиналарындағы – 160 –
220 мкТл, жолаушылар салондарда - 265 мкТл-ға
дейiн, қаладан тыс электрлік көліктерде
– 75 – 85 мкТл-ға дейін.

1.4.8.
Компьютер және кеңсе техникасы. Адам
ағзасына зиянды әсері жағынан дербес
компьютерлер ұялы байланыстың сенiмдi
бақталастары болып табылады. Зерттеулер,
ДК-мен жұмыстың 45 минутынан кейiн
қолданушылар организмінде маңызды
шамадан тыс жүктеулер айқындалатындығын
көрсетедi.
Қазiргi
заманда кеңсе үшiн маңызды техникалық
құралдар компьютер, телефон, ксерокс –
адам ағзасына өте қауіпті. Компьютердің
жүйелік блогы мен мониторынан шығарылатын
электромагниттi сәулеленулер компьютердің
айналасына толық таратылады, қауіпті
электромагниттік өріс аймағы 2,5 м-ге
дейін жетуі мүмкін.

1.4.9.
Тұрмыстық техника. Қазiргi тұрмыстық
техника бүгінгі күнде адам үшін
электромагниттік сәуле шығару көзі
болып қалуда. Электр тогымен коректенетін
барлық тұрмыстық техника электромагниттік
өріс көздері болып табылады. Ең қуаттысы
– ультратолқынды пештер, аэрогриль,
электрлік плиткалар. Ультратолқынды
пештерден (УТП) басқа барлық тұрмыстық
техника жиілігі 50Гц электромагниттік
толқындарды пайдаланады. УТП-терде
жұмысшы жиілігі 24ГГЦ-тi құрайтын өрiстiк
арнайы ультратолқынды өріс генераторлары
қолданылады.
1.5.
Атмосфералық ауаның ластануының
зардаптары

Атмосфераның
ластануы адам, жануарлар мен өсiмдiктер
үшiн əрқашан зиян. Түтiннiң құрамындағы
газдар қолайсыз метеорологиялық
жағдайларда қалың улы тұмандардың
түзiлуiне əкеп соғады. Тiптi кейбiр
жағдайларда улы заттардың жинақталуы
нəтижесiнде адамдардың аса қауiптi
аурулары мен өлiмiне себеп болады.
Бiрқатар елдерде зиянды улы заттардың
жоғары концентрациясының атмосферада
жинақталуы нəтижесiнде смог деп аталатын
қалың тұмандар байқалды. Өндiрiс
орындарынан шыққан қалдықтар құрамында
140-қа жуық зиянды заттар болады. Олардың
көпшiлiгi түссiз, иiссiз болып, организмге
бiрден əсер ете қоймайды. Ауаның ластануы
адамның жалпы жағдайын нашарлатып,
жұмыс қабiлетiн төмендетiп, жөтел, бас
айналу, дыбыс жолдарының спазмалары,
өкпенiң түрлi аурулары, организмнiң жалпы
улануын туғызып, түрлi ауруларға қарсы
тұра алу қабiлетiн төмендетедi.
Өндiрiс
орындарынан шыққан қалдықтар, транспорт
түрлерiнен шыққан газдар, түтiн, iрi
қалалардың үстiнде пайда болатын түрлi
шаңдар Күн сəулесiнiң Жердiң бетiне түгел
түсуiне кедергi келтiредi. Ультракүлгiн
сəулелерiнiң жетiспеушiлiгi балаларда
авитаминоз жəне рахит ауруларын
туғызады.
Атмосфераның
құрамындағы зиянды заттардан жануарлар
мен жабайы аңдар да уланады. Өндiрiс
орындарынан шыққан қалдықтар құрамындағы
фторлы жəне мышьякты қосылыстардан бал
аралары уланып, олардың бал жинау
қабiлетi төмендейдi. Бiрқатар мемлекеттерде
жабайы аңдардың (бұғы, қоян мен қырғауыл,
т.б.) атмосфераның құрамындағы күкiрттi
газ, мышьяк, сурьманың əсерiнен улану
оқиғалары көп кездеседi.

Өсiмдiктер
үшiн əсiресе улы болып саналатыны
күкiрттiң, фтор, хлордың қосылыстары мен
көмiрсутектер. Олар ауылшаруашылық
дақылдарына, орман мен бақтар, парктерге
үлкен зиян келтiредi.
1.6.
Атмосфералық ауаны ластанудан сақтау
жəне қорғау жолдары
Атмосфералық
ауаның ластануымен күресу мəселесi
күрделi, жан-жақты жəне үлкен материалдық
шығындар мен күштi қажет етедi. Дегенмен
ғылыми-техникалық прогресстiң қазiргi
заманғы даму деңгейi адам организмi мен
қоршаған ортаға зиянды əсер ететiн
заттардың түзiлуiн жəне бөлiнуiн азайтып,
ластанудың алдын-алудың iс-шараларын
жасауға мүмкiндік бередi.

Атмосфералық
ауаның ластануының алдын алатын жəне
зиянды қалдықтардың мөлшерiн азайтуға
мүмкiндiк беретiн iс-шараларды төмендегiдей
3 топқа бөлуге болады:
1.
Зиянды қосылыстар түзiлетiн технологиялық
процестердi жақсарту жəне мүмкiндiгiнше
зиянды заттар аз бөлiнетiн жаңа
технологияларды өндiрiске енгiзу.
2.
Отынның құрамын, аппараттар мен
карбюрацияны жақсарту жəне ауа тазартқыш
қондырғылар арқылы ауаға зиянды заттардың
түсуiн азайту немесе мүлде болдырмау.
3.
Зиянды қосылыстарды бөлетiн объектiлердi
тиiмдi орналастыру жəне жасыл өсiмдiктердi
көптеп отырғызу, егу.

Биологиялық
ластану

Табиғи
ортада химиялық және радиациялық
ластанудан басқа әр түрлі ауру туғызатын
ластанудың биологиялық түрі кездеседі.
Биологиялық ластануға: ауру туғызатын
микроорганизмдер, вирустар, құрттар,
т.б. жатады. Олар ауада, суда, топырақта,
жануарлар мен адамның организмінде
кездеседі.
Жер
бетіндегі шамамен 1 500 000 жануардың 50
000-ға жуығы паразиттік тіршілік етеді,
соның ішінде 500-дей түрі адам организмінің
паразиттері болып саналады. Адам
паразиттерінің көбісі – ауру қоздыратын
жәндіктер. Тіршілік етуіне қарай
паразиттер – уақытша және тұрақты болып
бөлінеді. Уақытша паразиттер организм
денесінде қорек керек болғанда ғана
пайда болады. Оларға: сүліктер, кенелер,
масалар, бүргелер жатады. Ал тұрақты
паразиттер үшін организмдер қоректену
объектісі ғана емес, олардың өсіп-көбейетін
тұрақты ортасы болып саналады. Оларға:
безгек плазмодиі, аскаридалар, қышыма
қоздырғыштары жатады.
Микробтардың
ауру қоздыруына қажетті бірден-бір шарт
- адам организмінің әлсіреуі, оның оған
қарсы тұратын қауқарының болмауы.
Организмге түскен микробтар өсіп-өну
үшін айрықша жағдай керек. Эволюциялық
өзгерістер арқасында микробтар адам
организмінде де белгілі бір жерде
өсіп-өнуге бейімделеді. Мысалы, безгек
қоздырғышы тек қанның эритроцитінде
өсе алады.
Тіршілік
етуге бейімделген микроорганизмдердің
жетілуіне қарай жұқпалы аурулардың
таралу жолдары да әр түрлі болады. I-ден,
сырқат адам түкіргенде, жөтелгенде,
сөйлегенде ауру қоздырғыш микробтар
шашырап ауамен бірге өзі бейімделген
тыныс жолдарының сілемейлі қабығына
таралады. Мұндай жолмен тарайтын
ауруларды ауа арқылы таралатындар деп
атайды. Оларға: тұмау, қызылша,шешек
т.б.
II-ден,
микробтардың ауыз арқылы таралып, ішек
қарын жолдарына түсуі . Қоздырғыш
микробтар қоршаған ортаға үлкен және
кіші дәрет арқылы шығады. Бұл жолмен
ішек-қарын жұқпалы аурулары тарайды.
Оларға тырысқақ, іш өту, полиомиелит,
т.б. Негізінен, жұқпалы аурулар адамдардың
гигиенаны, тазалықты сақтамауынан,
қолды сабындап жумай, жуылмаған
жеміс-жидектерді жеуден болады. Әсіресе
жаз айларында шыбын-шіркейлер, әр-түрлі
жәндіктер ауру микробын таратады.
Олардан сақтанудың жолы - тазалық.
III-ден,
қан арқылы таралу, яғни микробтардың
маса, бүрге, кандала, бит сияқты паразиттер
арқылы қанға түсуі. Бұл аурулар тобына:
безгек, бөртпе, сүзек т.б.
IV-ден,
жұқпалы аурулар жыныс жолдары арқылы
да таралады. Бұған жыныстық жолмен
жұғатын мерез, соз, СПИД аурулары
жатады.
Биологиялық
ластауыштарды жұқтырудың негізгі көзі
топырақ болып саналады. Сіреспе, ботулизм
және басқа да кейбір жұқпалы аурулардың
қоздырғыштары үнемі топырақта тіршілік
етеді. Мысалы, жауын құрттары, балдырлар,
бактериялар, саңырауқұлақтар,
қарапайымдылар, т.б.
Көптеген
ауру таратқыш микробтар жер асты суларына
өтіп, жұқпалы аурулардың таралуына
себепші болады. Сондықтан құдық пен
бұлақ суларын пайдаланар алдында қайнату
керек. Өзен, көл, тоған сулары көбінесе
осы микроорганизмдермен ластанады. Су
көздері тырысқақ секілді аурулардың
таралуына себепші болады.
СПИД
вирусы тек адам организімінде ғана ауру
тудырады. Жануарлардың организмінде
тіршілік ете алмайды. СПИД ауруын тек
қана адам ғана тарататын болғандықтан,
бірнеше рет пайдаланылған шприц инесі
арқылы қан құйғанда немесе нашақорлардың
бір инені бірнешеуі пайдалануынан да
жұғуы мүмкін.
Жұқпалы
аурулар таралған аймақта болған кезде
адамдар түрлі сақтық шараларын жасауы
керек . Жас нәресте туа салып оған
дифтерияға, туберкулез ауруларына қарсы
егу жұмыстары жүргізіледі. Оба, безгек
аурулары шыққан аймақтарда карантин
жарияланып, аурудың алдын алу жұмыстары
ұйымдастырылады. 

Жер
үсті және жер асты суларының ластану
көздері туралы қазақша реферат

         Сулардың
ластануы деп оған қауіпті заттардың
түсу нәтижесінде оның биосфералық
қызметінің және экологиялық маңызының
төмендеуі деп түсінеді.

Суды
400-дей түрлі зат ластауы мүмкін.

Егер
судағы санитарлық-токсикологиялық
(судың мөлдірлігі, түсі, иісі, дәмі)
көрсеткіштері, сульфат, хлорид, нитрат,
уытты ауыр металдар мөлшері шектеулі
межеден артып кетсе, су ластанған болып
есептеледі. Тағы суда араласқан оттегі
мөлшерінің азаюы, радиоактивті
элементтердің, ауруға ұшырататын
бактериялардың пайда болуы да оның
ластанғанын көрсетеді.

Өндірістік
ластанудың көздері мыналар:

электроэнергетика;

химиялық
және мұнай-химиялық өнеркәсіп;

ағаш
өңдеу және целлюлозалық қағаздық
өнеркәсіп;

қара
металлургия;

түсті
металлургия;

машина
жасау өндірісі;

көмір
өнеркәсібі;

мұнай
өңдеуші өнеркәсібі;

жеңіл
өнеркәсіп;

құрылыс
материалдары өнеркәсібі;

тамақ
өнеркәсібі;

тұрмыстық
жиынды сулары;

өзен
және теңіз кемелерінің жиынды сулары;

қыста
қалалардың кір қарларының суға тасталуы.

Бактериологиялық
ластану
 суда
патогендік бактериялардың, вирустардың
(700-ге тарта түрі болады екен), қарапайым
саңырауқұлақтардың пайда болуымен
себептеледі. Мұндай ластанудың сипаты
уақытша болып келеді.

Радиоактивтік
ластану 
ұзақ
тіршілік ете алатын радиоактивтік
элементтердің (Sr-90, уран, радий-226, цезий
және т.б.) суға өтіп кетуімен байланысты.
Бұл элементтердің тіпті аз концентрациясының
өзі өте қауіпті.

1 Star2 Stars3 Stars4 Stars5 Stars (No Ratings Yet)
Загрузка...

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

67 + = 69